Skąd wzięło się Drezdenko?

Drezdenko nie zaczęło się od rynku, kamienic ani twierdzy. Jego historia zaczęła się znacznie wcześniej — nad Notecią, przy przeprawie przez szeroką i podmokłą pradolinę rzeki. To właśnie położenie tłumaczy, dlaczego w tym miejscu powstał gród, dlaczego później walczyli o niego książęta wielkopolscy, pomorscy i margrabiowie brandenburscy oraz dlaczego przez następne stulecia Drezdenko pozostawało jednym z ważnych punktów pogranicza. Nie znamy jednak konkretnego roku „założenia Drezdenka”. Miasto powstawało etapami. Najpierw był gród i przeprawa. Dopiero później pojawiła się osada, kasztelania i średniowieczne miasto.

Gród starszy od pisanej historii miasta

Atlas Grodzisk Wczesnośredniowiecznych datuje stanowisko w Drezdenku szeroko — od pierwszej połowy X wieku do XIV wieku. Lokalizuje gród na wyspie pośród rozgałęzień Noteci. Według opisu naturalną ochronę zapewniały mu wody Leniwej i Starej Noteci, a przebiegający tędy szlak prowadzący z Wielkopolski w kierunku Pomorza zwiększał znaczenie przeprawy.

Podobnie opisywał to już w 1953 roku historyk i archeolog Andrzej Wędzki. Zwracał uwagę, że Drezdenko leżało na piaszczystej wyspie pomiędzy ramionami Noteci, w jednym z największych przewężeń Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej. Właśnie tutaj łatwiej było przedostać się przez rozlewiska rzeki na osi północ–południe.

Archeologiczna chronologia pozwala przyjąć, że gród mógł funkcjonować już w X wieku. Nie oznacza to jednak, że możemy powiedzieć: „Drezdenko założono w X wieku”. Archeologia określa okres funkcjonowania stanowiska, a nie datę powstania miasta w późniejszym znaczeniu tego słowa.

Czy pierwsza wzmianka pochodzi z 1091 roku?

To jeden z największych problemów w opowiadaniu najstarszej historii Drezdenka. Przez lata pojawiała się informacja, że miejscowość została wspomniana już w 1091 lub 1092 roku. Data pochodzi z Kroniki Jana Długosza i opisuje wyprawę Władysława Hermana przeciw Pomorzanom. W związku z bitwą pojawia się nazwa „Drzu”.

Czy było to Drezdenko?

Nie możemy tego obecnie uznać za pewne. Andrzej Wędzki już w 1953 roku świadomie pominął tę wzmiankę jako pewne świadectwo dotyczące Drezdenka. W przypisie przypomniał, że dawniej identyfikowano Drzu z Drezdenkiem, ale inni badacze lokalizowali miejsce opisane przez Galla nad Wdą, w okolicy Drzycimia. Dlatego Wędzki stwierdził, że Drezdenko pojawia się w źródłach historycznych dopiero w 1233 roku.

Sprawa nie jest jednak całkowicie zamknięta. Współczesny Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu przy zapisie z 1091 roku umieszcza wyraźne pytanie: „Drzu [czy to nasze D.?]”. W osobnej uwadze dotyczącej Noteci wskazuje, że w literaturze istnieją dwie interpretacje: jedna wiąże Drzu z Drzycimiem nad Wdą, druga z Drezdenkiem i Notecią.

1233. „In Drizina”

Znacznie pewniejszy grunt pojawia się w 1233 roku. Książę wielkopolski Władysław Odonic wystawił wówczas dokument dla cystersów z Kołbacza. Miejsce wystawienia dokumentu zapisano: „in Drizina”.

Dokument znajduje się w pierwszym tomie Kodeksu dyplomatycznego Wielkopolski pod numerem 145. Słownik historyczno-geograficzny IH PAN identyfikuje Drizinę z Drezdenkiem. Dlatego na obecnym etapie badań rok 1233 możemy traktować jako najstarszą pewną wzmiankę pisemną, którą badacze odnoszą do Drezdenka.

Sam dokument mówi nam również coś ważnego pośrednio. Skoro książę wystawiał dokument właśnie tutaj, Drezdenko nie mogło być miejscem, które dopiero zaczynało istnieć. Musiało już funkcjonować jako punkt odpowiedni dla pobytu władcy i jego otoczenia. Nie wiemy tylko, jak dokładnie wyglądała wówczas osada towarzysząca grodowi.

1234. Drezdenko wśród grodów nadnoteckich

Rok później sytuacja staje się jeszcze bardziej czytelna. W 1234 roku, przy podziale wpływów pomiędzy Władysława Odonica i Henryka Brodatego, Drezdenko — zapisane jako Drecen — wymieniono wraz z innymi grodami nadnoteckimi: Ujściem, Czarnkowem i Wieleniem. Santok przypadł Henrykowi, natomiast Drezdenko oraz pozostałe wymienione grody pozostały przy Władysławie.

To już pozwala zobaczyć Drezdenko jako część większego systemu. Noteć była linią komunikacyjną, ale także linią strategiczną. Drezdenko nie było samotnym grodem na krańcu Wielkopolski. Należało do całego ciągu warowni zabezpieczających dostęp do wnętrza kraju.

Kasztelania drzeńska

W połowie XIII wieku znaczenie Drezdenka potwierdzają kolejne dokumenty. W latach 1251–1252 występuje Boguta, kasztelan Drzenia. W 1279 roku źródła wymieniają Dzierżykraja, a w latach 1293–1299 Włosta jako kasztelana drzeńskiego. Słownik IH PAN zestawia źródłowo poświadczonych kasztelanów Drzenia z okresu 1251–1299.

Istnienie kasztelana świadczy o dużym znaczeniu grodu. W historiografii dyskutowano jednak nad dokładnym charakterem kasztelanii drzeńskiej oraz jej stosunkiem do pobliskiego Santoka. Problem ten szczegółowo analizował Józef Spors w pracy Początki i charakter kasztelanii drzeńskiej.

1252. Barnim zdobywa Drzeń

Strategiczne położenie Drezdenka sprawiało, że gród szybko stał się przedmiotem walk. W 1252 roku książę pomorski Barnim I zdobył Drzeń podstępem. Nie cieszył się jednak zdobyczą długo. Według źródeł w niecały miesiąc później książę wielkopolski Przemysł I odzyskał gród siłą. Informację przekazują źródła rocznikarskie zestawione przez Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk.

To jeden z pierwszych bardzo wyraźnych przykładów roli, jaką Drezdenko będzie odgrywać przez kolejne stulecia.Nie było wielkim ośrodkiem, było za to miejscem, którego położenie miało znaczenie większe niż jego rozmiary.

Gród spalony i odbudowany

Walki nie ustawały i już w 1265 roku Bolesław Pobożny zawarł układ z margrabiami brandenburskimi, którzy znajdowali się wówczas w posiadaniu Santoka. Według średniowiecznego przekazu margrabiowie mieli spalić własny gród w Santoku, natomiast Bolesław Pobożny — gród w Drezdenku.

Nie był to jednak koniec Drzenia. W 1270 roku Bolesław Pobożny odbudował gród jako przeciwwagę dla Santoka. Jeszcze w tym samym roku — osiem dni przed Bożym Narodzeniem — gród został zajęty przez określonych w źródle jako Theutonici Niemców. Co szczególnie ciekawe, Drezdenko nazwano wówczas: „satis optimum castrum”, czyli w przybliżeniu „dość znakomitym” lub „bardzo dobrym grodem”.

To krótkie sformułowanie mówi wiele o randze drezdeneckiej warowni.

Przemysł II i Ludgarda

Drezdenko pojawia się również w historii przyszłego króla Polski Przemysła II. W 1272 roku książę wszedł z wojskiem na ziemie położone „za Drezdenkiem”, związane z wcześniejszymi układami małżeńskimi i ekspansją Brandenburgii.

Jeszcze ciekawsze wydarzenie miało miejsce rok później. W 1273 roku do Drezdenka przybyła Ludgarda meklemburska, przyszła żona Przemysła II. Według średniowiecznych przekazów właśnie tutaj spotkali ją Bolesław Pobożny z żoną Heleną oraz Przemysł II, po czym uroczyście zawieziono ją do Poznania.

Drezdenko znalazło się więc na trasie wydarzenia dynastycznego dotyczącego człowieka, który w 1295 roku został koronowany na króla Polski.

Pogranicze zaczyna się przesuwać

Druga połowa XIII wieku to okres coraz silniejszej ekspansji Brandenburgii na wschód. Drezdenko znalazło się dokładnie w strefie, w której ścierały się interesy Wielkopolski, Pomorza i margrabiów brandenburskich.

Sytuacja zmieniała się wielokrotnie i nie należy jej przedstawiać jako jednego prostego momentu „utraty Drezdenka”. Wiemy natomiast, że w 1305 roku w Drezdenku rezydował Hasso von Wedel, związany z margrabiami brandenburskimi. Źródło zapisuje wówczas nazwę miasta jako Drysen.

To pokazuje, że na początku XIV wieku Drezdenko znajdowało się już bardzo mocno w brandenburskiej strukturze politycznej pogranicza.

Jak zmieniała się nazwa?

Dokumenty pokazują niezwykłą zmienność zapisu nazwy Drezdenka. W kolejnych źródłach pojawiają się m.in.:

• 1233 – Drizina
• 1234 – Drecen
• 1235 – Dreden
• 1252 – Derzen / Drczen
• 1282 – Drezen
• 1294 – Dirczen
• 1299 – Dirzcen
• 1305 – Drysen
• 1317 – Dreisen / Driesen

Później pojawiają się jeszcze formy takie jak Drieczen, Dreczna, Dresdno, Drezdno, Drysden, Drezno i wiele innych. To nie oznacza, że miejscowość co kilka lat zmieniała nazwę. W średniowieczu nie istniała ustalona ortografia. Pisarze zapisywali nazwy ze słuchu, według własnego języka i zwyczajów kancelaryjnych.

2 lutego 1317 roku

Dochodzi wreszcie do daty, która przez lata była przedstawiana jako moment „nadania Drezdenku praw miejskich”. 2 lutego 1317 roku margrabia brandenburski Waldemar nadał w lenno braciom Henrykowi i Burchardowi von der Osten Drezdenko wraz z rozległym terytorium.

Dokument mówi wyraźnie o: „Burg und Stadt Driesen”— zamku i mieście Drezdenko.

Oficjalny katalog Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz opisuje akt właśnie jako nadanie Henrykowi i Burchardowi von der Osten zamku i miasta Driesen za 2000 marek.

Tak samo brzmi nagłówek drukowanego wydania dokumentu w Codex diplomaticus Brandenburgensis: margrabia Waldemar oddaje rycerzom Henrykowi i Burchardowi von der Osten „Burg und Stadt Driesen zu Lehn” — zamek i miasto Drezdenko w lenno — za 2000 marek.

Dokument z 1317 roku nie tworzy miasta

Miasto już istnieje. Nie znamy natomiast zachowanego aktu, w którym władca nadawałby Drezdenku prawa miejskie właśnie 2 lutego 1317 roku. Dlatego określanie tej daty jako pewnego „dnia lokacji Drezdenka” jest zbyt daleko idącym wnioskiem.

Gdzie jest oryginał dokumentu?

To również udało się dokładnie ustalić. Christian Gahlbeck wskazuje, że oryginał dokumentu z 2 lutego 1317 roku przechowywany jest w Deutschordens-Zentralarchiv w Wiedniu. Jego późniejsze transumpty i odpisy znajdują się również w Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz w Berlinie, m.in. w zbiorze Pergamenturkunden oraz Ordensfoliant 67. Dokument został następnie wydrukowany przez Adolfa Friedricha Riedla w Codex diplomaticus Brandenburgensis.

Czy w takim razie 1317 rok nie jest ważny?

Jest bardzo ważny. Tylko z innego powodu niż ten, który często mu przypisywano. To obecnie najstarsza pewna wzmianka, w której Drezdenko zostało wprost określone jako miasto.

Błażej Skaziński i Zbigniew Kubasik również wskazują rok 1317 jako najstarszą wzmiankę o mieście. Według ich rekonstrukcji średniowieczne miasto mogło rozwinąć się z osady targowej położonej na południe od dawnego grodu. Pierwsi znani przedstawiciele samorządu miejskiego pojawiają się w źródłach dopiero w 1347 roku.

Nie wiemy więc jeszcze: kiedy dokładnie nastąpiła lokacja Drezdenka. Możemy jedynie powiedzieć, że musiało do tego dojść najpóźniej przed 2 lutego 1317 roku, skoro dokument z tego dnia mówi już o mieście.

Ile lat ma więc Drezdenko?

To zależy od pytania. Jeżeli pytamy o gród, archeologia pozwala cofnąć jego początki prawdopodobnie do X wieku. Jeżeli pytamy o pierwszą pewną pisaną wzmiankę, mamy 1233 rok i „in Drizina”. Jeżeli pytamy o pierwsze pewne określenie Drezdenka jako miasta, mamy 2 lutego 1317 roku.

Nie są to jednak trzy różne początki.To kolejne etapy rozwoju tego samego miejsca:

przeprawa → gród → osada → ośrodek kasztelański → miasto

Co wiemy na pewno?

FAKT: gród w Drezdenku ma chronologię sięgającą według Atlasu Grodzisk pierwszej połowy X wieku.

HIPOTEZA / SPÓR: „Drzu” z 1091 roku bywało utożsamiane z Drezdenkiem, ale identyfikacja jest sporna i nie może być podstawą do ogłoszenia roku 1091 lub 1092 pewną pierwszą wzmianką.

FAKT: w 1233 roku Władysław Odonic wystawił w miejscowości zapisanej jako „Drizina” dokument dla cystersów z Kołbacza.

FAKT: w 1234 roku Drezdenko występuje wśród nadnoteckich grodów.

FAKT: w XIII wieku źródła wymieniają kasztelanów Drzenia.

FAKT: w 1252 roku Barnim I zajął Drezdenko, a Przemysł I wkrótce je odzyskał.

FAKT: w 1273 roku w Drezdenku spotkano Ludgardę, przyszłą żonę Przemysła II.

FAKT: dokument z 2 lutego 1317 roku określa Drezdenko jako zamek i miasto.

NIE WIEMY: kiedy dokładnie Drezdenko otrzymało prawa miejskie.

Miasto stworzone przez wodę

Najstarsza historia Drezdenka prowadzi do jednego wniosku. Najważniejsza była Noteć. To rzeka wyznaczyła drogę. Jej rozlewiska wymusiły przeprawę w dogodnym miejscu. Przeprawę trzeba było kontrolować, dlatego powstał gród. Wokół grodu rozwijała się osada. Strategiczne położenie uczyniło z niej przedmiot rywalizacji książąt i margrabiów.

Z tej samej przyczyny wiele stuleci później właśnie tutaj powstała potężna twierdza. Dlatego pierwszego Drezdenka nie należy szukać na dzisiejszym Placu Wolności ani wśród późniejszych kamienic. Trzeba go szukać nad dawnymi ramionami Noteci, przy średniowiecznej przeprawie i grodzie. To tam zaczęła się historia miasta pogranicza, twierdzy i wody.

Najważniejsze źródła wykorzystane w artykule

1. Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. I, Poznań 1877.
2. Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. II, Poznań 1878.
3. Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, IH PAN, hasło „Drzeń”.
4. Monumenta Poloniae Historica. Series Nova – źródła rocznikarskie dotyczące wydarzeń z lat 1252–1273.
5. Andrzej Wędzki, „Drezdenko nad Notecią (Drzeń)”, „Przegląd Zachodni”, 1953, nr 1–3, s. 369–372.
6. Atlas Grodzisk Wczesnośredniowiecznych z obszaru Polski – Drezdenko.
7. Józef Spors, „Początki i charakter kasztelanii drzeńskiej”, „Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza”, 1987.
8. Adolf Friedrich Riedel, Codex diplomaticus Brandenburgensis, A XVIII, s. 282–283.
9. Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz, XX. HA OBA, nr 140.
10. Christian Gahlbeck – opracowanie źródłowe dotyczące Nowej Marchii i dokumentów odnoszących się do Driesen.
11. Błażej Skaziński, Zbigniew Kubasik, Drezdenko/Driesen. Dzieje miasta i jego urbanistyki.
12. Dokument z 2 lutego 1317 roku.