Plac, który stworzył nowe Drezdenko

Dzisiejszy plac Wileński nie jest zwykłym miejskim placem. Powstał jako centrum zaplanowanego od podstaw Nowego Miasta, które miało odmienić Drezdenko po wojnach i pożarach XVIII wieku. Wcześniej w tym miejscu rozciągały się fortyfikacje, później odbywały się targi, defilady i najważniejsze miejskie uroczystości. Pod jednym z pomników ukryto nawet kapsułę czasu, odnalezioną dopiero po 134 latach.

Między miastem a twierdzą

Aby zrozumieć historię placu Wileńskiego, trzeba cofnąć się do czasów, gdy Drezdenko składało się z kilku wyraźnie oddzielonych części.

Na zachodzie znajdowało się średniowieczne Stare Miasto, którego centrum stanowił dzisiejszy Stary Rynek. Po jego wschodniej stronie w latach 1603–1605 zbudowano twierdzę zaprojektowaną przez holenderskiego inżyniera Mikołaja de Kampa. Pomiędzy miastem a umocnieniami pozostawał niezabudowany teren określany na dawnych planach nazwą „Gruse”.

Wojna siedmioletnia, trwająca od 1756 do 1763 roku, przyniosła okolicy kolejne zniszczenia. Samo Drezdenko było osłabione wcześniejszymi pożarami, przemarszami wojsk i nakładanymi kontrybucjami. Jednocześnie stara twierdza traciła znaczenie militarne i znajdowała się w coraz gorszym stanie.

Wtedy pojawił się plan stworzenia zupełnie nowej części miasta.

Człowiek, który przebudował okolicę

Inicjatorem budowy Nowego Miasta był Franz Balthasar Schönberg von Brenkenhoff – pruski urzędnik odpowiedzialny za odbudowę Nowej Marchii i Pomorza Zachodniego po wojnie siedmioletniej.

Brenkenhoff prowadził szeroko zakrojoną akcję osuszania i zagospodarowywania doliny Noteci. Powstawały nowe osady, powiększano już istniejące, rozwijały się rolnictwo i handel. Drezdenko miało zostać administracyjnym i gospodarczym centrum tych przemian.

Stare Miasto było jednak zbyt ciasne i zniszczone, aby sprostać nowym zadaniom. Brenkenhoff uzyskał więc zgodę króla pruskiego na rozbiórkę niepotrzebnej już twierdzy oraz przeznaczenie części jej terenu pod zabudowę.

W 1763 roku sprowadził do Drezdenka królewskiego architekta Ludwiga Hahna. To jemu powierzono wytyczenie Nowego Miasta oraz prawdopodobnie przygotowanie projektów typowych domów.

Miasto narysowane od linijki

Nowe Miasto nie powstawało przypadkowo. Zaprojektowano je jako regularne założenie urbanistyczne z prostymi ulicami i czworobocznymi kwartałami zabudowy.

Jego centrum stanowił duży rynek o wymiarach około 77 na 97 metrów – dzisiejszy plac Wileński. Wschodnia część nowej dzielnicy zajęła teren dawnych umocnień, w tym dwóch bastionów i łączących je kurtyn.

Rynek został umieszczony na ważnej osi widokowej łączącej trzy najważniejsze części ówczesnego Drezdenka:

• Stary Rynek,
• rynek Nowego Miasta,
• teren dawnej twierdzy.

Oś tę tworzyły dzisiejsze ulice Warszawska i Chrobrego. Patrząc na wschód, perspektywę zamykał wzniesiony od 1766 roku pałac kupca Johanna Gottloba Treppmachera. Od północy i południa Nowe Miasto ograniczały dzisiejsze ulice Poniatowskiego i Marszałkowska, a od wschodu ulica Żeromskiego.

Układ ten jest widoczny do dzisiaj. Plac Wileński nie powstał więc jako przypadkowe rozszerzenie miasta. Był centralnym elementem przemyślanej przebudowy całego Drezdenka.

Domy kupców i rzemieślników

W latach 70. XVIII wieku wokół rynku zaczęły powstawać piętrowe domy o konstrukcji ryglowej. Nakrywano je wysokimi dachami ceramicznymi – dwuspadowymi, naczółkowymi lub czterospadowymi. Przy bocznych ulicach dominowała natomiast zabudowa parterowa.

Właścicielami domów byli kupcy, rzemieślnicy i karczmarze. Część z nich należała do miejscowego patrycjatu, inni przybyli do Drezdenka z różnych państw niemieckich albo z Rzeczypospolitej. Wśród mieszkańców Nowego Miasta znajdowała się również ludność żydowska.

Rozmiary rynku mogą wskazywać, że początkowo planowano wzniesienie na nim ratusza. Do realizacji tego pomysłu jednak nie doszło. Władze miejskie pozostały przy Starym Rynku, a w drugiej połowie XIX wieku przeniosły się do budynków przy obecnych ulicach Warszawskiej i Nowogrodzkiej.

Handel, kary i królewscy goście

Nowy Rynek od początku pełnił przede wszystkim funkcję handlową. Organizowano tutaj regularne targi, w tym targi końskie. W kamienicach działały sklepy, składy kupieckie, karczmy i zajazdy.

Plac był również miejscem publicznych uroczystości, defilad bractwa strzeleckiego i występów miejscowych stowarzyszeń. Do 1839 roku publicznie wymierzano na nim także kary, co wiązało się z funkcjami sądowymi miasta.

W miejscowych zajazdach zatrzymywali się wyjątkowi goście. W 1806 roku w zajeździe należącym do rodziny Modro nocowali król Prus Fryderyk Wilhelm III oraz jego żona, królowa Luiza. W tym samym roku miał tam przebywać także marszałek napoleoński Jean Lannes, książę Montebello. W 1818 roku w zajeździe Hirscha zatrzymała się Maria Fiodorowna, wdowa po carze Pawle I.

W 1816 roku rynek ponownie wybrukowano. Plan Drezdenka z 1822 roku pokazuje już całkowicie zabudowane pierzeje placu i sąsiednich ulic.

Pomnik Brenkenhoffa

Jednym z najważniejszych wydarzeń w historii Nowego Rynku było odsłonięcie pomnika Brenkenhoffa. Uroczystość odbyła się 2 lipca 1882 roku. Pomnik stanął pośrodku placu, dokładnie na jego osi wschód–zachód.

Jednym z inicjatorów przedsięwzięcia był Eduard Spude – właściciel gorzelni przy dzisiejszej ulicy Lwowskiej i narożnej kamienicy przy obecnym placu Wileńskim 3. Spude napisał również niewielką publikację poświęconą Brenkenhoffowi.

Podczas uroczystości wmurowania fundamentu pomnika, 21 maja 1882 roku, umieszczono w nim miedziany pojemnik zawierający przesłanie dla przyszłych mieszkańców.

W kolejnych latach plac unowocześniano. W latach 1880–1885 brukowano prowadzące do niego ulice i tynkowano elewacje domów. W 1901 roku pojawiły się latarnie gazowe, w 1907 roku sieć wodociągowa i kanalizacyjna, a w 1920 roku oświetlenie elektryczne.

Nowe miasto, nowa nazwa

Po 1945 roku plac całkowicie zmienił swoje znaczenie symboliczne. Pomnik Brenkenhoffa został usunięty, a budynki wokół rynku przejęło miasto. Część kamienic znajdowała się w złym stanie technicznym i została rozebrana.

Plac otrzymał nazwę 15 Grudnia. Upamiętniała ona datę objęcia przez polską administrację władzy nad powojennym miastem i powiatem. W ten sposób przestrzeń związana wcześniej z historią pruskiego Drezdenka została wpisana w nową, polską narrację.

W 1967 roku miasto obchodziło jubileusz określany wówczas jako „650-lecie nadania praw miejskich”. Na miejscu pomnika Brenkenhoffa ustawiono nowy obelisk. Trzeba jednak zaznaczyć, że przypisywanie Drezdenku formalnej lokacji dokładnie w 1317 roku pozostaje problematyczne. Dokument margrabiego Waldemara z 2 lutego 1317 roku określał Drezdenko jako miasto, ale sam w sobie nie był dokumentem lokacyjnym.

Obchody z 1967 roku należały do największych powojennych uroczystości w Drezdenku. Towarzyszyły im przemarsze, zawody sportowe, występy, zloty, mecz piłkarski i pokaz sztucznych ogni. Wiele prac porządkowych wykonali sami mieszkańcy w ramach czynów społecznych.

W tym czasie plac otrzymał asfaltową nawierzchnię i chodniki z płyt. Pojawiły się nowe lampy, odnowiono elewacje i stolarkę budynków. Urządzono również zieleniec z alejkami, klombami i ławkami. Plac stał się ważnym węzłem komunikacyjnym z przystankiem autobusowym i postojem taksówek.

Znalezisko po 134 latach

Największą tajemnicę plac ujawnił dopiero w grudniu 2016 roku. Podczas demontażu pomnika ustawionego w 1967 roku robotnicy natrafili na miedziany tubus. Była to kapsuła czasu umieszczona pod dawnym pomnikiem Brenkenhoffa 21 maja 1882 roku.

Odnaleziono ją 12 grudnia 2016 roku, a następnego dnia została komisyjnie otwarta. Jej zawartość zachowała się w bardzo dobrym stanie.

W środku znajdowały się między innymi:

• dokumenty dotyczące Drezdenka i powiatu strzeleckiego,
• opisy działalności Brenkenhoffa,
• mapy i plany,
• gazety z lat 1881–1882,
• materiały dotyczące budowy pomnika,
• 26 monet przekazanych przez dwóch drezdeneckich aptekarzy,
• informacje o miejscowych rodzinach i właścicielach apteki Pod Złotym Lwem.

Znalezisko miało ogromną wartość, ponieważ pozwoliło spojrzeć na Drezdenko oczami jego mieszkańców z końca XIX wieku. Część materiałów przetłumaczono i opublikowano w muzealnym opracowaniu „Od Nowego Rynku do placu Wileńskiego”.

Plac trzech epok

Plac Wileński jest jednym z tych miejsc, w których można odczytać całą historię Drezdenka.

Najpierw znajdowały się tutaj obrzeża twierdzy. W XVIII wieku powstało centrum zaprojektowanego od podstaw Nowego Miasta. W XIX wieku plac stał się reprezentacyjnym rynkiem kupców, rzemieślników i zamożnych mieszkańców. Po 1945 roku otrzymał nowe znaczenie i stał się miejscem polskich uroczystości miejskich.

Zmieniały się nazwy, pomniki, nawierzchnie i mieszkańcy. Nie zmieniła się jednak zasadnicza rola placu – nadal pozostaje on jednym z głównych punktów Drezdenka.

To właśnie tutaj spotykają się trzy ważne warstwy historii miasta: średniowieczne Stare Miasto, teren dawnej twierdzy oraz osiemnastowieczne Nowe Miasto. Plac Wileński jest więc nie tylko zabytkowym układem urbanistycznym. Jest materialnym dowodem na to, że Drezdenko wielokrotnie budowało swoją tożsamość od nowa.

Źródła

• Błażej Skaziński, „Nowy Rynek w Drezdenku”, w: Ewa Kułakowska (red.), Od Nowego Rynku do placu Wileńskiego, Muzeum Puszczy Drawskiej i Noteckiej im. Franciszka Grasia, Drezdenko 2017, s. 6–9.
• Ewa Kułakowska, „Wokół poprzedniego jubileuszu miasta”, w: Od Nowego Rynku do placu Wileńskiego, Drezdenko 2017.
• Anna Biranowska-Kurtz, „Zabytkowy zespół Drezdenka w świetle najnowszych badań”, Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, t. 30, nr 1, 1985, s. 27–50.
• Błażej Skaziński, „Wpływ Franza Balthasara von Brenkenhoffa na rozwój urbanistyczny Drezdenka”, w: Franz Balthasar Schönberg von Brenkenhoff i jego dokonania, Drezdenko 2010.
• Dokument margrabiego brandenburskiego Waldemara z 2 lutego 1317 roku – materiał źródłowy dotyczący statusu ówczesnego Drezdenka.