Chyża – drugie Drezdenko

W samym centrum Drezdenka przez setki lat istniały obok siebie dwa różne organizmy: miasto i Chyża. Dzieliła je nie tylko woda oraz odmienny układ zabudowy. Chyża miała własnych mieszkańców, obowiązki, administrację i sposób życia. Do Drezdenka została formalnie przyłączona dopiero w 1894 roku.

Jej śladem jest dzisiejsza ulica Łąkowa – jedna z najstarszych i najbardziej niezwykłych części miasta.

Miasto obok miasta

Historyczne Drezdenko nie rozwijało się jako jedna zwarta osada. Składało się z kilku części powstających w różnych okresach i pełniących odmienne funkcje.

Najstarszy był gród strzegący przeprawy przez Noteć. Na wschód od niego rozwinęło się regularne miasto z rynkiem. W kierunku zachodnim, wzdłuż dzisiejszej ulicy Łąkowej, ciągnęła się natomiast osada nazywana po niemiecku Kietz, a współcześnie po polsku Chyżą.

Jej zabudowa różniła się od Starego Miasta. Zamiast rynku i przecinających się pod kątem prostym ulic Chyża miała postać ulicówki. Domy i gospodarstwa rozmieszczono wzdłuż jednej drogi, odchodzącej lekkim łukiem od rejonu dawnego grodu.

Układ ten jest widoczny do dziś.

Czym właściwie była Chyża?

Nazwa może wprowadzać w błąd. W języku polskim słowem „chyża” określano niekiedy drewniany budynek, w którym pod jednym dachem znajdowały się pomieszczenia mieszkalne, gospodarcze i przeznaczone dla zwierząt.

Drezdenecka Chyża była jednak przede wszystkim osadą. Niemieckie określenie Kietz stosowano na terenach Brandenburgii do niewielkich osad położonych w pobliżu grodu albo zamku. Ich mieszkańcy często zajmowali się rybołówstwem i wykonywali świadczenia na rzecz właściciela warowni.

Na obszarze dawnej Brandenburgii istniało ponad sto takich miejsc. Znajdowały się między innymi przy zamkach w Köpenicku, Kostrzynie i wielu mniejszych ośrodkach.

Nie każda osada typu Kietz miała jednak identyczne pochodzenie. Część mogła wywodzić się ze starszych osad słowiańskich, inne tworzono lub reorganizowano już po przejęciu danego obszaru przez władców brandenburskich.

Tak samo jest w przypadku Drezdenka: nazwa i charakter osady są znane, ale jej dokładny moment powstania pozostaje niewyjaśniony.

Czy Chyża była starsza od miasta?

To jedna z najbardziej interesujących hipotez dotyczących początków Drezdenka.

Chyża leżała bezpośrednio przy grodzie i późniejszym zamku. Jej nieregularny układ wyraźnie różni się od zaplanowanego Starego Miasta. Może to oznaczać, że powstała jako podgrodzie lub osada służebna jeszcze przed ukształtowaniem się miasta lokacyjnego.

W takim wariancie mieszkańcy dawnego podgrodzia zostaliby poza granicami nowego miasta i nadal podlegaliby bezpośrednio administracji zamku. Podobne procesy zachodziły w innych ośrodkach przejmowanych w XIII wieku przez Brandenburgię.

Możliwa jest jednak także druga wersja: Chyża mogła powstać dopiero podczas kolonizacji askańskiej, jako celowo zorganizowana osada rybacka obsługująca zamek.

Brak badań archeologicznych nie pozwala rozstrzygnąć, która z tych możliwości jest prawdziwa.

Faktem jest istnienie Chyży w XVI wieku. Jej średniowieczne lub nawet wcześniejsze pochodzenie pozostaje hipotezą.

Pierwszy ślad pochodzi z 1514 roku

Najstarsze znane pisemne poświadczenie drezdeneckiej Chyży pochodzi z 1514 roku.

Zapis dotyczy obowiązku miejscowych rybaków. Co roku, na dzień św. Marcina, mieli dostarczać administracji zamkowej określoną daninę w szczupakach. Nie jest to przypadkowa informacja. Pokazuje ona jednocześnie źródło utrzymania mieszkańców oraz ich zależność od zamku.

Nie byli mieszczanami podlegającymi prawu miejskiemu. Tworzyli osobną społeczność wykonującą świadczenia na rzecz urzędu zamkowego.

Noteć oraz jej liczne odnogi były dla nich miejscem pracy. Ryby trafiały na stoły mieszkańców, do miasta i zamku, a część mogła być sprzedawana lub przekazywana jako danina.

Dwudziestu jeden gospodarzy

Według szesnastowiecznego rejestru w Chyży mieszkało 21 gospodarzy. Liczba ta przez bardzo długi czas prawie się nie zmieniała. Jeszcze w pierwszej połowie XIX wieku osada liczyła nie więcej niż 22 gospodarstwa. Nie oznacza to, że mieszkały tam tylko 22 osoby. Jedno gospodarstwo obejmowało całą rodzinę, a czasami także dalszych krewnych, służbę lub osoby pracujące przy rybołówstwie i hodowli.

Mieszkańcy nie dysponowali większymi gruntami ornymi. Podstawą ich utrzymania pozostawały rybołówstwo oraz hodowla bydła. Zwierzęta wypasano na nadrzecznych łąkach, częściowo należących do miasta. Zależność od rzeki była ogromna. Wysoki stan wody, powódź, zima albo zmiana przebiegu koryta mogły bezpośrednio wpływać na życie całej osady.

Ciężkie obowiązki wobec zamku

Chyżanie korzystali z zasobów Noteci, ale w zamian podlegali urzędowi zamkowemu. Poza daninami rybnymi wykonywali również prace i posługi. W opracowaniach opartych na kronice Adolfa Recklinga obowiązki te określano jako ciężkie. Mogły obejmować transport, prace przy zamku, obsługę przeprawy, dostarczanie ryb i inne świadczenia gospodarcze.

Chyża znajdowała się więc w szczególnym położeniu. Leżała tuż obok miasta, lecz jej mieszkańcy nie korzystali z pełni praw miejskich. Nie należeli także do typowej społeczności wiejskiej posiadającej pola uprawne.

Czy mieszkańcy Chyży byli Polakami?

Źródło z 1608 roku wskazuje, że wielu mieszkańców Chyży mówiło po polsku. To bardzo ważna informacja, szczególnie że sąsiednie Driesen znajdowało się już wówczas od wielu pokoleń pod władzą Brandenburgii.

Możliwe, że Chyża zachowała ludność o słowiańskim pochodzeniu, podczas gdy miasto było w większym stopniu zasiedlone przez ludność niemieckojęzyczną. W takim ujęciu przy dzisiejszej Łąkowej istniałaby polskojęzyczna lub dwujęzyczna enklawa obok niemieckiego miasta.

Nie można jednak automatycznie uznać, że wszyscy mieszkańcy Chyży byli Polakami w dzisiejszym rozumieniu narodowości. W XVII wieku tożsamość określały między innymi język, miejsce zamieszkania, podległość prawna, religia i przynależność do lokalnej wspólnoty.

Najbezpieczniejsze jest stwierdzenie, że w 1608 roku znaczna część mieszkańców posługiwała się językiem polskim. Może to wskazywać na zachowanie starszej, słowiańskiej ludności osady.

Dwa Drezdenka obok siebie

Przez stulecia Chyża i Driesen funkcjonowały obok siebie, ale według różnych zasad.

Miasto	Chyża
podlegało prawu miejskiemu	nie podlegała prawu miejskiemu
posiadało rynek i regularne ulice	miała układ jednej, łukowatej ulicy
skupiało kupców i rzemieślników	dominowali rybacy i hodowcy
podlegało władzom miejskim	było związane z administracją zamkową
posiadało własne grunty i przywileje	mieszkańcy nie mieli większych pól ornych

Różnice te mogły prowadzić do sporów, zwłaszcza o dostęp do łąk, pastwisk, wody i łowisk. Jednocześnie obie społeczności były od siebie zależne. Rybacy potrzebowali miejskiego rynku, a mieszczanie korzystali z dostarczanych przez nich ryb i innych produktów. W praktyce tworzyły jeden organizm gospodarczy, choć formalnie przez bardzo długi czas pozostawały rozdzielone.

Chyża i wielka zmiana Noteci

Pierwotnego krajobrazu Chyży nie da się dziś zobaczyć. W XVIII wieku rozpoczęto wielkie prace związane z regulacją Noteci i osuszaniem doliny.

Przekopywano nowe koryta, prostowano bieg rzeki, budowano wały oraz likwidowano część rozlewisk. Tereny, które wcześniej były wyspami i mokradłami, zaczęły zmieniać się w łąki, ogrody oraz działki budowlane.

Zmieniło to również relację Chyży z miastem. Naturalne granice w postaci wody i podmokłych terenów stopniowo zanikały. Osada coraz wyraźniej łączyła się przestrzennie z rozwijającym się Drezdenkiem.

Dzisiejsza ulica Łąkowa jest zatem tylko fragmentem dawnego krajobrazu. Aby zrozumieć pierwotny układ Chyży, trzeba wyobrazić sobie domy stojące znacznie bliżej odnóg rzeki, łodzie przy gospodarstwach oraz rozległe podmokłe łąki dookoła.

Koniec samodzielności

Przełom nastąpił w 1894 roku. Chyża została wówczas włączona do Driesen i przestała istnieć jako osobna jednostka administracyjna.

Według danych przywoływanych na podstawie kroniki Adolfa Recklinga w chwili przyłączenia osada liczyła około 430 mieszkańców i 36 zabudowanych parceli.

Była już więc znacznie większa niż dawna osada 21 gospodarzy. Rozwój zabudowy następował szczególnie w drugiej połowie XIX wieku, gdy Drezdenko rozrastało się i modernizowało.

Po przyłączeniu dawna Chyża stopniowo stawała się zwyczajną częścią miasta. Jej mieszkańcy zostali objęci miejską administracją, a różnice prawne pomiędzy obiema społecznościami zniknęły.

Nie zniknął jednak historyczny układ ulicy.

Co pozostało z dawnej Chyży?

Najważniejszym zachowanym elementem jest przebieg ulicy Łąkowej. Jej lekko wygięta linia różni się od regularnych ulic Starego i Nowego Miasta. Pokazuje dawny kierunek osady odchodzącej od rejonu grodu ku zachodowi.

Zachowana zabudowa pochodzi przede wszystkim z XVIII, XIX i początku XX wieku. Dzisiejszych domów nie można więc automatycznie uznawać za średniowieczne chaty rybaków. Mogą jednak stać na parcelach, których historia jest znacznie starsza od samych budynków.

To właśnie granice działek, ustawienie domów, dawne ogrody i przebieg drogi mogą przechowywać ślady układu sprzed wielu stuleci.

Ulica Łąkowa objęta jest ochroną konserwatorską jako część zabytkowego zespołu urbanistycznego Drezdenka.

Dlaczego Chyża jest tak ważna?

Chyża pokazuje, że historia miasta nie zaczyna się od jednego rynku i jednej lokacji. Drezdenko powstało z kilku sąsiadujących ze sobą części.

Był gród kontrolujący przeprawę. Była osada targowa i późniejsze Stare Miasto. Była też Chyża – społeczność rybaków żyjących pomiędzy zamkiem, rzeką i miastem.

To właśnie dlatego można nazwać ją drugim Drezdenkiem.

Przez prawie cztery stulecia potwierdzone źródłowo funkcjonowała obok miasta, zachowując własny układ, obowiązki i administracyjną odrębność. Prawdopodobnie istniała jeszcze wcześniej, być może jako podgrodzie albo osada służebna związana z najstarszym grodem.

Bez Chyży opowieść o Drezdenku byłaby niepełna. Jest ona jednym z najlepszych dowodów na to, że miasto naprawdę powstało dzięki wodzie.

Co jest faktem, a co hipotezą?

FAKT: Chyża znajdowała się wzdłuż dzisiejszej ulicy Łąkowej.

FAKT: najstarsze znane pisemne poświadczenie jej istnienia pochodzi z 1514 roku.

FAKT: mieszkańcy zajmowali się głównie rybołówstwem i hodowlą oraz wykonywali świadczenia na rzecz administracji zamkowej.

FAKT: w XVI wieku odnotowano 21 gospodarzy.

FAKT: źródło z 1608 roku wskazuje, że wielu mieszkańców mówiło po polsku.

FAKT: Chyża nie podlegała prawu miejskiemu i zachowywała odrębność administracyjną do 1894 roku.

FAKT: w chwili przyłączenia do Driesen liczyła około 430 mieszkańców i 36 zabudowanych parceli.

HIPOTEZA: Chyża mogła powstać ze starszego podgrodzia i zachować ludność wywodzącą się ze słowiańskich mieszkańców okolicy.

ALTERNATYWNA HIPOTEZA: osadę utworzono lub zorganizowano podczas brandenburskiej kolonizacji w XIII wieku.

NIEWIADOMA: bez badań archeologicznych nie można rozstrzygnąć dokładnego czasu i okoliczności jej powstania.

Źródła

1. Adolf Reckling, „Geschichte der Stadt Driesen”, Berlin 1898.
2. Driesen Kietz – 1514–1894 – opracowanie wykorzystujące kronikę Adolfa Recklinga.
3. Drezdenecka Chyża – Ziemia Lubuska.
4. Materiały dotyczące zabytkowego zespołu urbanistycznego Drezdenka, opracowane przez Ewę Kułakowską.
5. Dawne plany Drezdenka przedstawiające grodzisko, Chyżę i układ odnóg Noteci.